خصوصیات شخصیتی محمد خاتمی
بنابر اسناد ذکر شده و اظهارات محققین و عملکرد خاتمی در مقاطع مختلف حضور او در مراکز و مناصب مختلف،‌ می‌توان ویژگی‌ها و خصوصیات شخصیتی وی را به شکل زیر ترسیم و بیان کرد:
1- خودشیفتگی به خاطر قلم زیبا و بیان شیوا و تمجیدی که از این رهگذر از وی به عمل می‌آمد.
2- عاطفی بودن و تحت تاثیر تشویق و علاقه دیگران قرار گرفتن.
3- محافظه‌کاری و نداشتن شجاعت در لحظه‌های حساس و مهم، این خصوصیات گاه به نفع انقلاب و به زیان همفکران او و گاه برعکس نتیجه می‌داد.
4- عمیق نبودن در فهم دین و تکمیل ننمودن تحصیلات حوزوی که سبب فهم و درک ناقص او از دین شده بود.
5- آشنایی زودهنگام با افکار و فلاسفه غرب قبل از آنکه شخصیت و فهم وی در حوزه‌های علمیه پخته و تکمیل شود.
6- نداشتن مربی و مرشد و مقتدای‌اندیشمند و کامل در جریان سیر افکار و همنشینی با دوستانی با‌اندیشه‌های انحرافی و ناسالم.
7- عدم ورود منضبط و با روش و متد شناخته شده در حوزه‌ها در جهت تفقه در دین و تأثیرپذیری وی از همانندهای خود که مورد انتقاد بزرگان دین بودند.
8- زندگی شیک و مرفه و باکلاس ایشان – مکنت خانوادگی- که با زیست حوزوی مغایرت داشت و روحیه راحت‌جویی و رفاه‌خواهی را به وجود آورد.
خصوصیات فوق، به طور طبیعی، ذهن و فکر و عمل فرد را به سویی سوق می‌دهد که نه یک انقلابی اصولگرا و تابع امام خمینی و راهبردهای ایشان و نه یک روشنفکر غرب‌گرای معتقد به ناکارآمدی و حذف دین از جریان زندگی و حاکمیت، است. خاتمی در تمامی مقاطع زندگی خود، بین این دو جهت‌گیری متلاطم و در رفت و آمد بود،‌ لا إِلى‌ هؤُلاءِ وَ لا إِلى‌ هؤُلاءِ1 و در سنجاق کردن این دو با یکدیگر و امتزاج آنها نیز بشدّت ناکام بود.
مفاهیم اصلی در شاکلة فکری
 سید محمد خاتمی
1- مفهوم آزادی و دموکراسی
«آزادی» یکی از سه رکن شعارهای ملت در گذر از رژیم ستم‌شاهی پهلوی به نظام اسلامی است؛ «استقلال»، «آزادی»، «جمهوری اسلامی». استقلال و آزادی دو رکنی بودند که در قالب و نظام «جمهوری اسلامی» محقق می‌شدند. در واقع تعریف و مفهوم استقلال و آزادی، تبع باورها و اعتقادات اسلامی و در این حوزه، شکل می‌گرفتند و لذا با آنچه در غرب و شرق تحت این دو عنوان ارائه می‌شد – چه در شکل تئوری و چه در سیستم سیاسی و عملی – متفاوت بود.
امام خمینی در زمینه تبیین و تحدید استقلال و به‌ویژه آزادی مطابق با نظر و خواست اسلام، چه قبل از پیروزی انقلاب و چه پس از استقرار جمهوری اسلامی، سنگ تمام گذاشتند. اوّلین تلاش امام خمینی در زدودن تفکر غربی از انقلاب و پس‌زدن گروه‌های وابسته و غرب‌گرا مثل نهضت آزادی، جبهه ملی، گروه‌های چپ و منافق، مسئله رفراندوم نوع حکومت بود که در برابر پیشنهادهای جمهوری دمکراتیک، جمهوری دمکراتیک اسلامی و... «جمهوری اسلامی» را بدون یک کلمه بیش و یک کلمه کم، ارائه داده و مردم را تشویق به رأی به این نظام نمودند.
مسئله آزادی از همان ابتدا مورد مناقشه غرب‌زدها، وابستگان رژیم پهلوی و قشرهای مرفه و مرعوبان فرهنگ غرب با نظام اسلامی و متعهدان به این نظام قرار گرفت. تلاش حضرت امام برای بازشناساندن راه و به خود آوردن غرب‌زده‌ها، جایگاه ویژه‌ای در میان بیانات ایشان دارد، چرا که در زمینه استقلال کمتر مناقشه وجود داشت و این آزادی بود که می‌توانست هم استقلال و هم جمهوری اسلامی را مورد خدشه و تهدید قرار دهد.
بیش از دو هزار بار کلمه «آزادی» و مشتقات آن در بیانات امام خمینی به کار گرفته شده است که از دوم آذر 1341 شروع شده و تا زمان رحلت ایشان و در وصیتنامه سیاسی الهی ادامه داشته است. محور اصلی در تبیین مفهوم ‌آزادی، تشریح دیدگاه اسلام و تفاوت این دیدگاه با آزادی مطرح در غرب و آزادی لجام گسیخته غربی است. سوءاستفاده از ‌آزادی در غرب و القائات آنان در کشورهای جهان سوم و تلقی اشتباه مطبوعات و روزنامه‌ها از این آزادی، از جمله تأکیدهای امام خمینی در موضوع آزادی است.
با این توضیح، زمانی که حضرت امام خمینی، از ناحیه روزنامه‌ها، به‌ویژه روزنامه کیهان که به نفع نظام اسلامی مصادره شده و تحت هدایت ولایت فقیه قرار گرفته بود،‌ احساس سوءاستفاده از آزادی را نمودند و ابراهیم یزدی از سران نهضت آزادی، به عنوان سرپرست و نماینده ولی‌ّفقیه در کیهان، آن روزنامه را بستر انتشار دیدگاه‌های انحرافی و خلاف واقع و مغایر با اسلام این جمعیت کرده بود، بنا به توصیه حاج احمد خمینی که ارتباط نزدیکی با سید محمد خاتمی داشت، او را به سرپرستی مؤسسه کیهان منصوب فرمودند.
البته مصاحبه‌ای که کیهان چهار روز بعد از انتصاب خاتمی با حاج احمد خمینی انجام داد نشان داد که وی خاتمی را به عنوان خوش‌نویس می‌شناخته و چندان به نحله فکری او توجه نکرده است: «در روحانیون کسی را به خوش‌نویسی او ندیده‌ام».2
اسدالله مبشری از اعضای برجسته نهضت آزادی و سردبیر کیهان در دوره ابراهیم یزدی، در خاطرات خود به مصاحبه‌ای از خود اشاره می‌کند و می‌گوید که: «در آن مصاحبه، حرف‌هایی زده بودیم که [حضرت امام] خمینی فوق‌العاده ناراحت شده بود.» او در طول خاطرات خود بارها به تقابل کیهان با خط‌مشی‌انقلاب و روحانیت اعتراف می‌کند.
امام خمینی در حکم سرپرستی کیهان به سید محمد خاتمی، بر روی این مسئله پافشاری می‌کنند که: «مطبوعات باید همیشه در خدمت اسلام عزیز و مردم و کشور باشند و آزادی‌ها در حدود قوانین مقدس اسلام و قانون اساسی به بهترین وجه تأمین شود».4
مشی خاتمی در کیهان، نشان داد که امام بی‌دلیل چنین توصیه‌هایی را در حکم خاتمی نکرده است. همفکرانی که او به کیهان برد و یا در آن روزنامه انتخاب کرد و اداره کیهان را به آنان سپرد و در بخش‌های مختلف به کارشان گرفت، دقیقا در راستای سوءاستفاده از آزادی و خارج از محدوده قوانین مقدس اسلام و قانون اساسی بود.
پانوشت‌ها
1- سورة نساء، آیة 143
2- روزنامة کیهان، 2/9/1359
3- سودای سکولاریسم، ص 124
4- صحیفه امام، ج 13، ص 356،‌ مورخ 25/8/1359